Uyum Haftası mı, Uyum Ayı mı? Özel Eğitimde Gerçekçi Beklentiler

Eylül ayı geldiğinde eğitim sistemi net konuşur: “Uyum haftası.” Takvimler düzenlenir, planlar yapılır, hedefler yazılır. Her şey hazırdır.

Peki ya çocuk?

Özel gereksinimli çocuklar için okul, yalnızca akademik bir başlangıç değil; yoğun bir duyusal, sosyal ve duygusal uyaran alanıdır. Yeni bir öğretmen, farklı akranlar, değişen rutinler, artan beklentiler… Tüm bunlar yetişkin için bile adapte olunması güç bir değişimken, çocuğun bundan “bir hafta içinde” uyum sağlamasını beklemek ne kadar gerçekçi?

Uyum kavramını çoğu zaman davranış üzerinden okuyoruz. Sınıfa girdi mi? Kurala uydu mu? Etkinliğe katıldı mı? Oysa bu soruların arkasında çoğu zaman görünmeyen bir gerçeklik vardır: Çocuk bunu yaparken ne hissediyor? Çünkü uyum, dışarıdan gözlenen bir performans değil; içeride inşa edilen bir güven duygusudur. Ve güven, aceleye gelmez. Bazı çocuklar ilk gün sınıfa koşarak girer. Bazıları kapıda bekler, gözlemler. Bazıları ise uzun süre sadece koridorda kalmayı tolere edebilir. Bu farklılıklar bir “yetersizlik” değil; çocuğun kendi regülasyon hızının bir yansımasıdır. Tam da bu noktada sistemin hız beklentisi ile çocuğun içsel ritmi arasında bir çatışma doğar. Bu çatışma çoğu zaman davranış problemleri olarak karşımıza çıkar. Oysa davranış, çoğu zaman bir sonuçtur; sebep değil. Kaygı regüle edilemediğinde, çocuk ya kaçar, ya direnir ya da kapanır. Ve biz bu davranışları “uyumsuzluk” olarak etiketlediğimizde, aslında çocuğun bize anlatmaya çalıştığı şeyi kaçırırız. Gerçekçi bir uyum süreci, süreyle değil, süreçle tanımlanır. Bu süreçte çocuğun ihtiyaç duyduğu şey hız değil; öngörülebilirliktir. Tanıdıklık hissidir. Duygularının anlaşılmasıdır.

Okul başlamadan önce yapılan kısa ziyaretler, öğretmenle kurulan ön temas, görsel programlar, evde prova edilen rutinler… Bunların her biri çocuğun zihnindeki belirsizliği azaltır. Ancak en kritik unsur, yetişkinin yaklaşımıdır. “Alışman lazım” diyen bir sistem ile “Zorlanıyor olabilirsin” diyen bir yetişkin arasında derin bir fark vardır. İlkinde çocuk yalnız kalır. İkincisinde ise ilişki kurulur. Ve ilişki, öğrenmenin ön koşuludur. Belki de burada asıl sorgulanması gereken şey şu:

Biz çocuğu okula mı uyumlandırmaya çalışıyoruz, yoksa okulu çocuğun ihtiyaçlarına göre esnetebiliyor muyuz? Çünkü bazı çocuklar için en büyük başarı, ilk hafta etkinliğe katılmak değil; okula ağlamadan gelebilmektir. Bazıları için sırada oturmak değil; sınıfta kalmayı tolere edebilmektir. Bu küçük gibi görünen adımlar, aslında sağlam bir uyumun temel taşlarıdır. Bu yüzden “uyum haftası” kavramı çoğu çocuk için yetersiz, hatta yanıltıcı olabilir. Belki de daha doğru soru şudur:

Çocuğa gerçekten uyum sağlayabileceği kadar zaman tanıyor muyuz?

Unutulmamalıdır ki;

Uyum bir hedef değil, bir yolculuktur.

Ve her çocuk o yolculuğa kendi hızında çıkar.

Klinik Psikolog 

Nilay E. DİRİSAĞLIK UZUN