Özel Eğitimde Danışmanlık Birimi

Bir Psikolog olarak profesyonel kimliğimin bir özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde öğrenciler başta olmak üzere ebeveynler, öğretmenler, okullar ve genel sistem için görev, etki ve yetki alanlarının oldukça çeşitli olduğunu düşünmekteyim. Bu görev tanımı ve etki alanının her bir branş öğretmeninin etki ve yetki alanı ile iç içe olduğunu da gözlemlemekteyim. Bununla birlikte, öğrenciye dair her bir konunun öğretmenin görev alanından çıkarak psikoloğun görev alanına girdiği ayrımlar her zaman net değildir. Bu doğrultuda her bir etki alanının entegre edilerek iş birliği içinde ve paralel bir şekilde sürdürülmesi, bir özel eğitim psikoloğunun temel görevi olarak değerlendirilebilir. 

Peki bir öğretmen veya bir ebeveyn destek almak için hangi durumlarda danışmanlık birimine başvurabilir? Bu sorunun her bir meslek uzmanı için çeşitli yanıtları olabilmekle birlikte, sistematik ve düzenli uygulamanın belirli etkenler doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini düşünmekteyim. Bu faktörler; durumun aciliyeti, konunun içeriği, öğrencinin mizaç, tanı ve kişilik özellikleri, öğrencinin aile ve yaşam öyküsü, öğretmenin etki ve yetki alanı, konu üzerinde denenen genel-geçer müdahaleler ve durumun süreğenliği olarak sıralanabilir. Her öğrencinin gelişimsel süreci biricik olmakla birlikte, bu etkenlerin her bir öğrenci için bağlama özgü değerlendirilmesi ve bu doğrultuda hareket edilmesi önemlidir.  

Durumun Aciliyeti

Öğrencinin ve/veya ailenin deneyimlediği bir durum, yaşamsal koşullara, bireylerin işlevselliğini etkileme düzeyine ve müdahale ihtiyacına bağlı olarak ele alınması için akut olarak değerlendirilebilir. Bu tür durumlar; okulda yaşanan bir problem, kronikleşen kural ve sınıra uyumsuzluk ve yoğunlaşan problem davranışlar, sosyal bağlamlarda işlevselliği bozma ve aile içi düzeni sekteye uğratan durumlar olarak düşünülebilir. 

Konu İçeriği

Bir Psikoloğun doğrudan görev ve bilgi alanına giren konular bir öğretmenin etki alanında kapsamlı biçimde ele alınamayabilir. Bu durumda danışmanlık birimi, konunun yordayıcılarını göz önünde bulundurarak gerekli müdahaleyi bulma konusunda etkili olabilir. Tuvalet eğitimine başlarken, mahremiyet eğitimine ihtiyaç olunduğunda, öğrencinin kaygı düzeyi olağandan yüksekse, problem davranışlar tanıdan bağımsız olarak sosyal öğrenme doğrultusunda yoğunsa, tanıyı alma ve özel eğitime başlama sürecinde ve cinsellik ve kişilik gelişimine dair her konuda danışmanlık birimine başvurulabilir. Böylece, öğrencinin gelişimini ve ailenin iyilik halini desteklemek için sağlıklı bir sürecin oluşturulması sağlanır. 

Öğrencinin Özellikleri

Deneyimlenen bir durumun etkileyicilik düzeyi, öğrencinin mizaç ve kişilik özellikleri, tanı etkilenmişliği ve bilişsel kapasite seviyesine bağlı olarak değişebilmektedir. Bu doğrultuda öğrencinin karşılaştığı bir yaşamsal kriz karşısındaki tutumu, başa çıkma becerileri ve duygu düzenleme becerisi tarafından etkilenir ve çeşitlenir. Her bir öğrencinin deneyimleyebileceği yaşam olaylarına karşı yaşamını sürdürebilmesi ve uyum gösterebilmesi için tanı, mizaç ve biliş özellikleri temelinde öncelikle kendi başa çıkabilmesi ve bu beceriyi geliştirebilmesi adına ebeveynler ve öğretmenler tarafından desteklenebilir. Bunun beraberinde söz konusu durum öğrencinin özellikleri için zorlayıcı ise ebeveynler ve öğretmenler tarafından yönlendirme yapılmalıdır. Bu süreçte ailelerin ve öğretmenlerin kapsamlı bir yönlendirme için danışmanlık biriminden destek alabileceklerini bilmeleri önemlidir. 

Öğrencinin Yaşam ve Aile Öyküsü

 Bir durumla karşılaşıldığında durumun aciliyeti ve konusu kadar öğrencinin özellikleri, yaşam ve aile öyküsü de oldukça önemlidir. Bir durumun ortaya çıkışında öğrencinin daha önce deneyimledikleri, aile içi düzeni ve tutumları yordayıcı etkenlerdir. Öğrencinin özellikleri durumun etkileyicilik düzeyinde belirleyici rol oynarken ailenin ebeveynlik sorumluluklarına dair bilinçli olması ve daha önce deneyimlenen durumlardaki sürecin işlevselliği, çözüme ulaşıp ulaşmaması da öğrencinin içinde bulunduğu gelişimsel süreçte son derece etkileyicidir. Bu doğrultuda ailelerin ve benzer durumlar gözlemleyen öğretmenlerin danışmanlık birimine başvurmaları sağlıklı bir müdahale sürecini başlatmak için önem taşımaktadır. 

Öğretmenin Etki ve Yetki Alanı 

Karşılaşılan durumun konusuna bağlı olarak her bir branş öğretmeni tarafından kendi uzmanlık ve yetkinlik çerçevesince yönlendirmeler yapılabilmekle birlikte sürecin entegre edilerek ele alınması bir özel eğitim psikoloğunun görev alanıdır. Bir psikoloğun öğrencinin fizyolojik özellikleri, konuşmadaki düzeyi ve eğitsel becerileri doğrudan yetkinlik alanına girmezken öğrencinin gelişimsel düzeyini her bir branş, temel özellikleri, yaşam ve aile öyküsü, okul ve günlük yaşantısı temellerinde değerlendirerek bütüncül bir yaklaşımla süreci ele alması gerekir. Bu doğrultuda ebeveynlerin danışılması gereken uzmanı değerlendirmeye dair bilinçliliği ve öğretmenlerin her bir konu nezdinde meslektaşlarına karşı yönlendirmeye dair duyarlılığı önemlidir. 

Konuya Dair Müdahaleler

Özel eğitim içerisinde sıklıkla karşılaşılan tuvalet eğitimi, cinsel gelişim gibi konulara yönelik genel-geçer uygulamalar bilinmekte ve her bir uzman tarafından yönlendirilebilmektedir. Bununla birlikte kimi zaman akla gelen ilk müdahaleler kullanılsa da işlevselliği veya uygulamada etkililiği sınırlı kalabilmektedir. Böyle bir durumda daha önce denenen müdahaleleri gözden geçirmek ve söz konusu durumu her bir temelde değerlendirmek adına danışmanlık birimine başvurulabilir. Çünkü alanda her bir konuya dair bilinen spesifik uygulamaların etkililiği, öğrencinin içinde bulunduğu durumun koşullarını detaylı ele alınıp uyarlanmasına bağlıdır. 

Durumun Süreğenliği

İçinde bulunan durumun süreğenliği, durumun ne zaman başladığı, ne sıklıkla yaşandığı, daha önce deneyimlenip deneyimlenmediği ve daha önce ve şu an nasıl yönetildiği gibi etkenlere bağlıdır. Bir davranış probleminin ortaya çıkışı, temelde istekleri elde etme dürtüsüyle birlikte tanı ve bilişsel özelliklerin ve sosyal tutumların etkisiyle ortaya çıkar ve bir öğrenme haline gelip süreklilik kazanabilir. Bu gibi durumlarda tutumların ve uygulamaların çeşitlendirilmesiyle var olan problemler üzerinde çalışılabilir ve davranışlar düzenlenebilir. 

Bu etkenler doğrultusunda içerisinde bulunduğunuz durumlar için özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinin danışmanlık birimine başvurabilirsiniz. 

Psikolog Sanay Unutmaz